Sầu riêng Việt tiếp tục khẳng định sức hút tại nhiều thị trường quốc tế. Ảnh minh họa.

Hóa giải rào cản quốc tế bằng công nghệ số

Mỗi độ hè về, những dải đất bazan Tây Nguyên đại ngàn hay vùng phù sa Đồng bằng sông Cửu Long lại dậy lên mùi hương đặc trưng của sầu riêng, thứ quả được mệnh danh là vua của các loài trái cây nhiệt đới. Những năm gần đây, sầu riêng không còn gói gọn trong các khu vườn nhỏ phục vụ thị trường nội địa, mà đã bứt phá ngoạn mục để trở thành nông sản xuất khẩu số một của Việt Nam. Với kim ngạch xuất khẩu năm 2025 đạt tới 3,5 tỷ USD và diện tích vùng trồng chạm mốc 151.000 ha, sầu riêng mang lại lợi nhuận khổng lồ, có thể lên tới 2 tỷ đồng trên mỗi hecta cho người nông dân.

Thế nhưng, đằng sau những con số tăng trưởng ấn tượng ấy là những hồi chuông cảnh báo về sự phát triển tự phát, manh mún và những rào cản kỹ thuật ngày càng khắt khe từ thị trường quốc tế. Đặc biệt, từ ngày 1/6/2026, Lệnh 280 của Tổng cục Hải quan Trung Quốc chính thức áp dụng, siết chặt các quy định về mã số vùng trồng, hồ sơ an toàn thực phẩm và đặt ra những ngưỡng kiểm soát cực thấp đối với các chất tồn dư hay chất cấm Vàng Ô.

Đứng trước bài toán này, Đại học Quốc gia Hà Nội đã đề xuất một Dự án chiến lược "Xây dựng mô hình liên kết chuỗi giá trị sầu riêng Việt Nam từ trồng, kiểm soát chất lượng sau thu hoạch, chế biến, tận dụng phụ phẩm đến tiêu thụ sản phẩm". Đây không chỉ là một đề tài nghiên cứu khoa học mà là một khát vọng lớn lao nhằm định hình lại tương lai bền vững cho ngành sầu riêng nước nhà.

Tâm điểm của cuộc cách mạng này chính là việc ứng dụng toàn diện công nghệ AIoT và chuyển đổi số vào tận gốc rễ của quy trình canh tác. Một hệ sinh thái nông nghiệp thông minh được thiết lập, nơi các cảm biến dinh dưỡng đất, camera AI giám sát sâu bệnh và hệ thống tưới nhỏ giọt tự động vận hành nhịp nhàng.

Người nông dân giờ đây không còn canh tác dựa vào kinh nghiệm cảm tính, mà dựa trên những dữ liệu thời gian thực chính xác. Mọi công đoạn từ bón phân, tưới nước cho đến phun thuốc đều được số hóa hoàn toàn vào nhật ký canh tác điện tử, tích hợp công nghệ Blockchain và mã QR để đảm bảo tính minh bạch từ vườn cây đến bàn ăn thế giới.

Thu hoạch sầu riêng ở Cà Mau. Ảnh minh họa.

Tái sinh đất, khơi dòng kinh tế xanh

Bên cạnh bài toán công nghệ, dự án còn đi sâu giải quyết những thách thức cốt lõi về chất lượng đất và nguồn nước bấy lâu nay bị bỏ ngỏ. Sự xuất hiện của các giải pháp kiểm tra nhanh chất lượng nông sản ngay tại hiện trường cho phép kiểm soát ô nhiễm từ gốc. Những vùng đất chua, nghèo hữu cơ tại Đồng bằng sông Cửu Long sẽ được cải tạo bằng các giải pháp sinh học, sử dụng biochar và vôi để cải thiện chất lượng đất nuôi dưỡng cây.

Không dừng lại ở đó, công nghệ học sâu còn được đưa vào khâu sau thu hoạch thông qua hệ thống camera hyperspectral và cảm biến âm thanh tích hợp trên ứng dụng điện thoại, giúp người mua phát hiện chính xác độ chín và loại trừ hoàn toàn sầu riêng nhiễm chất cấm Vàng Ô chỉ trong vòng vài giây.

Một điểm sáng đậm chất kinh tế xanh của dự án là việc hiện thực hóa mô hình kinh tế tuần hoàn, biến phế phẩm thành tài nguyên. Thông thường, vỏ và hạt sầu riêng chiếm đến 70% trọng lượng quả và thường bị vứt bỏ, gây ô nhiễm môi trường nghiêm trọng. Qua bàn tay của các nhà khoa học, phối hợp cùng các viện nghiên cứu quốc tế như KIST Hàn Quốc, vỏ sầu riêng sẽ được nhiệt phân thành than hoạt tính, phân vi sinh chất lượng cao hoặc chiết xuất thành pectin quý giá.

Hạt sầu riêng cũng được tận dụng để sản xuất bột giàu protein, trong khi cơm sầu riêng vụn được đưa vào chế biến sâu thành bột sấy thăng hoa, kem, mỹ phẩm và các loại thực phẩm bảo vệ sức khỏe. Chu trình khép kín này vừa giúp giảm thiểu chất thải, vừa nâng giá trị gia tăng của trái sầu riêng lên gấp 3 - 5 lần.

Hành trình vươn tầm thế giới của sầu riêng Việt Nam không còn là giấc mơ xa xôi khi có sự chung tay của nhà khoa học, nhà doanh nghiệp và người nông dân trong một chuỗi liên kết bền vững. Những lô sầu riêng đầu tiên thông quan qua ‘luồng xanh’ sang Trung Quốc hay chinh phục thành công các thị trường khó tính như: Mỹ, Nhật Bản, Úc chính là minh chứng cho sức mạnh của sự thay đổi.

Dự án của Đại học Quốc gia Hà Nội đã mở ra một con đường mới của một nền nông nghiệp thông minh, xanh, tuần hoàn, nơi mỗi trái sầu riêng Việt Nam xuất khẩu không chỉ mang theo giá trị kinh tế mà còn mang theo cả uy tín, trí tuệ và khát vọng của nông sản Việt trên trường quốc tế.