Làm sạch thị trường phân bón Việt Nam - Kỳ 1: Phân bón giả và những “lỗ hổng” trong quản lý

Ảnh minh họa.

Khi phân bón giả len lỏi vào chuỗi sản xuất nông nghiệp

Phân bón là vật tư đầu vào thiết yếu, tác động trực tiếp đến năng suất cây trồng, chất lượng nông sản và hiệu quả sản xuất. Đối với người nông dân, sử dụng phân bón không bảo đảm chất lượng không đơn thuần là mất tiền mua vật tư mà còn có nguy cơ ảnh hưởng đến cả mùa vụ, sinh kế và khả năng tái đầu tư sản xuất.

Tại Hội thảo “Phân bón giả - Nhận diện, ngăn chặn và xử lý”, do Hiệp hội Phân bón Việt Nam tổ chức ngày 16/10/2026 tại Hà Nội, các tham luận đã phản ánh thực trạng đáng lo ngại về hoạt động sản xuất, kinh doanh phân bón giả, phân bón kém chất lượng, giả mạo nhãn hiệu và gian lận xuất xứ.

Theo báo cáo tổng quan của Hiệp hội Phân bón Việt Nam, từ đầu năm 2026 đến nay, nhiều vụ việc đã được phát hiện tại các địa phương.

Tháng 2/2026, tại Cần Thơ, lực lượng chức năng phát hiện một nhóm đối tượng có hành vi sản xuất, buôn bán phân bón giả, thu giữ 4.598 kg phân bón dạng rắn và 1.335 lít phân bón dạng lỏng, cùng nguyên liệu, thiết bị liên quan. Đáng chú ý, hoạt động tiêu thụ có sử dụng hình thức livestream trên mạng xã hội.

Tháng 7/2026, tại Bắc Ninh, cơ quan điều tra khởi tố vụ án liên quan đến hoạt động sản xuất, buôn bán phân bón giả, thu giữ 65 tấn phân bón với tổng giá trị trên 1 tỷ đồng.

Đặc biệt, theo thông tin điều tra ban đầu được tổng hợp trong báo cáo của Hiệp hội, đường dây bị phát hiện tại Đắk Lắk được cho là đã đưa ra thị trường hơn 24.200 tấn phân bón mang nhãn xuất xứ Bỉ trong giai đoạn 2025–2026, với tổng giá trị trên 159 tỷ đồng. Lực lượng chức năng thu giữ gần 627 tấn phân bón giả và hơn 957 tấn nguyên liệu, phân bón phục vụ pha trộn, đóng gói.

Những con số này phản ánh quy mô đáng quan tâm của các vụ việc bị phát hiện. Tuy nhiên, đây là thông tin điều tra được công bố tại thời điểm báo cáo, chưa phải kết luận xét xử cuối cùng.

Theo tham luận của đại diện Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước, trong 10 tháng đầu năm 2026, lực lượng Quản lý thị trường ghi nhận 105 vụ vi phạm về phân bón, với tổng số tiền xử phạt hành chính hơn 3,63 tỷ đồng; 4 vụ được chuyển sang cơ quan điều tra.

Điều đáng quan tâm không chỉ là số lượng hàng hóa bị phát hiện, thu giữ mà còn là lượng sản phẩm đã tiêu thụ, phạm vi ảnh hưởng và những thiệt hại thực tế chưa được đánh giá đầy đủ.

Kho chứa phân bón thành phẩm và nguyên liệu phục vụ hoạt động sản xuất phân bón giả tại cơ sở liên quan đến Hứa Văn Chọn. Ảnh Trọng Nguyễn.

Thủ đoạn ngày càng tinh vi, khó nhận diện

Các tham luận tại hội thảo cho thấy hoạt động sản xuất, kinh doanh phân bón giả đang xuất hiện dưới nhiều hình thức.

Trong sản xuất, một số đối tượng sử dụng nguyên liệu giá rẻ, pha trộn chất độn, làm sai lệch hàm lượng dinh dưỡng hoặc giả mạo nhãn hiệu, bao bì của những doanh nghiệp có uy tín. Có trường hợp sử dụng thông tin xuất xứ nước ngoài nhằm tạo sự tin tưởng cho người mua.

Trong lưu thông, sản phẩm được phân phối qua nhiều tầng đại lý, chia nhỏ lô hàng, thay đổi kho bãi hoặc sử dụng chứng từ không hợp pháp để che giấu nguồn gốc.

Đáng chú ý, mạng xã hội và thương mại điện tử đang bị lợi dụng để tiêu thụ sản phẩm vi phạm. Các hình thức livestream, quảng cáo giá ưu đãi, hội thảo bán hàng hoặc cho mua chịu đến cuối vụ khiến việc kiểm soát trở nên phức tạp hơn.

Đối với người nông dân, việc nhận biết phân bón giả bằng cảm quan thông thường rất khó khăn, nhất là khi bao bì, nhãn mác được làm giống sản phẩm chính hãng.

Từ góc nhìn doanh nghiệp, ông Nguyễn Văn Luyện, Phó Tổng giám đốc Tập đoàn Hóa chất Việt Nam, cho rằng phân bón giả không chỉ gây thiệt hại về doanh thu mà còn ảnh hưởng lâu dài đến uy tín thương hiệu, tạo ra môi trường cạnh tranh không bình đẳng.

Các doanh nghiệp sản xuất chân chính phải đầu tư cho nguyên liệu, công nghệ, kiểm nghiệm và quản lý chất lượng, trong khi đối tượng làm giả có thể cắt giảm chi phí để bán sản phẩm với giá thấp hoặc chiết khấu cao cho đại lý.