Phát triển vùng nguyên liệu đạt chuẩn, chế biến sâu và truy xuất nguồn gốc được xem là chìa khóa để nâng tầm nông sản Việt trên thị trường quốc tế. Ảnh: Minh họa

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, trong 4 tháng đầu năm 2026, kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản của cả nước ước đạt hơn 23 tỷ USD, tăng 5,4% so với cùng kỳ năm 2025. Toàn ngành tiếp tục duy trì xuất siêu ở mức cao. Trong đó, nhóm nông sản đạt hơn 12 tỷ USD, thủy sản gần 3,6 tỷ USD và lâm sản khoảng 5,8 tỷ USD.

Nhiều mặt hàng tiếp tục ghi nhận tăng trưởng tích cực như rau quả, gạo, cà phê, hồ tiêu, thủy sản và gỗ. Riêng ngành rau quả đạt hơn 2 tỷ USD trong 4 tháng đầu năm, tăng trên 22% so với cùng kỳ năm trước, cho thấy dư địa lớn của nhóm nông sản chế biến và xuất khẩu chất lượng cao.

Dù vậy, phía sau những con số tăng trưởng vẫn còn không ít thách thức. Tình trạng sản xuất nhỏ lẻ, thiếu liên kết vùng nguyên liệu, chất lượng chưa đồng đều và phụ thuộc lớn vào thị trường ngắn hạn vẫn diễn ra ở nhiều địa phương. Không ít ngành hàng tiếp tục đối mặt cảnh “được mùa mất giá”, ùn ứ cục bộ hoặc gặp khó khi thị trường nhập khẩu thay đổi tiêu chuẩn kỹ thuật và chính sách kiểm dịch.

Nông sản Việt trước sức ép nâng chuẩn toàn cầu

Đáng chú ý, nhiều thị trường lớn như Trung Quốc, Hoa Kỳ, Liên minh châu Âu (EU) và Nhật Bản đang siết chặt yêu cầu về mã số vùng trồng, truy xuất nguồn gốc và dư lượng thuốc bảo vệ thực vật. Một số thị trường cũng bắt đầu đưa ra yêu cầu cao hơn về phát thải carbon, sản xuất xanh và minh bạch chuỗi cung ứng.

Điều đó cho thấy nông sản Việt khó có thể tiếp tục đi theo hướng tăng sản lượng như trước mà buộc phải chuyển mạnh sang nâng chất lượng, giá trị gia tăng và tính bền vững trong toàn bộ chuỗi sản xuất.

Chính sách mới thúc đẩy liên kết chuỗi

Tại Hội nghị thúc đẩy xuất khẩu nông, lâm, thủy sản tổ chức ngày 8/5/2026, lãnh đạo Chính phủ yêu cầu các bộ, ngành và địa phương tập trung tháo gỡ rào cản thị trường, mở rộng xuất khẩu chính ngạch, phát triển vùng nguyên liệu đạt chuẩn và nâng cao năng lực chế biến sâu. Mục tiêu xuất khẩu toàn ngành năm 2026 được đặt ở mức trên 73 tỷ USD.

Ngành nông nghiệp cũng đang chuyển mạnh sang xuất khẩu chính ngạch và đẩy sâu chế biến nhằm nâng giá trị cho nông sản Việt trong giai đoạn tới.

Để hiện thực hóa mục tiêu này, nhiều cơ chế và chính sách mới đang được triển khai nhằm thúc đẩy liên kết sản xuất, phát triển vùng nguyên liệu và nâng cao năng lực cạnh tranh cho nông sản Việt Nam.

Đáng chú ý, Chính phủ đã ban hành Nghị quyết số 85/NQ-CP ngày 4/4/2026 về Chương trình hành động thực hiện Kết luận số 219-KL/TW của Bộ Chính trị liên quan đến tiếp tục triển khai Nghị quyết số 19-NQ/TW về nông nghiệp, nông dân, nông thôn đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045.

Theo định hướng của Chính phủ, ngành nông nghiệp sẽ tiếp tục chuyển sang mô hình hiện đại, sinh thái, ứng dụng công nghệ cao; đồng thời nâng giá trị gia tăng, sức cạnh tranh và đẩy mạnh liên kết chuỗi trong sản xuất nông nghiệp.

Song song đó, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang lấy ý kiến dự thảo Nghị định về phát triển liên kết chuỗi giá trị nông nghiệp bền vững. Dự thảo hướng tới xây dựng chuỗi liên kết từ sản xuất, thu hoạch, bảo quản, chế biến đến tiêu thụ; gắn với phát triển vùng nguyên liệu đạt chuẩn, truy xuất nguồn gốc, chuyển đổi số và chuyển đổi xanh nhằm đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thị trường xuất khẩu.

Từ xuất khẩu sản lượng sang xuất khẩu giá trị

Một trong những trọng tâm của ngành nông nghiệp năm 2026 là thúc đẩy chuyển đổi số trong toàn bộ chuỗi sản xuất. Nhiều địa phương đang xây dựng cơ sở dữ liệu vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói, nhật ký điện tử và hệ thống truy xuất nguồn gốc nhằm phục vụ quản lý và đáp ứng yêu cầu của các thị trường nhập khẩu lớn.

Bên cạnh đó, các vùng nguyên liệu tập trung gắn với doanh nghiệp chế biến và xuất khẩu cũng đang được mở rộng ở nhiều ngành hàng chủ lực như lúa gạo, sầu riêng, cà phê, cá tra, tôm và trái cây nhiệt đới. Việc hình thành chuỗi liên kết khép kín không chỉ giúp nâng giá trị sản phẩm mà còn góp phần giảm phụ thuộc vào thương lái và hạn chế rủi ro thị trường.

Theo các chuyên gia, phát triển theo chuỗi giá trị không chỉ là giải pháp nâng cao giá trị kinh tế mà còn tạo sự liên kết bền vững giữa nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp. Khi sản xuất gắn với chế biến sâu, logistics lạnh, thương hiệu và thị trường tiêu thụ ổn định, người nông dân sẽ có thêm cơ hội nâng cao thu nhập và phát triển sản xuất lâu dài.

Trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng gay gắt, nông sản Việt không chỉ cạnh tranh bằng giá mà đang phải cạnh tranh bằng chất lượng, tiêu chuẩn và giá trị bền vững. Phát triển theo chuỗi giá trị vì thế đang trở thành chìa khóa để nâng sức cạnh tranh, gia tăng giá trị và từng bước khẳng định vị thế nông sản Việt trên thị trường quốc tế./.