Khai thác trái phép đất mặt, đất ruộng để bán cho người có nhu cầu san lấp mặt bằng là vi phạm pháp luật

Trước hết, đất mặt là phần giàu dinh dưỡng nhất của ruộng đồng. Đây là lớp tích tụ hữu cơ qua nhiều năm, quyết định trực tiếp đến năng suất cây trồng. Khi lớp đất này bị bóc đi, phần đất còn lại trở nên bạc màu, chai cứng, khó giữ nước và nghèo dưỡng chất. Hậu quả là năng suất lúa và hoa màu giảm sút rõ rệt, thậm chí có nơi không thể canh tác trở lại như trước.

Không chỉ ảnh hưởng đến sản xuất, việc khai thác đất mặt còn gây ra những biến đổi tiêu cực về môi trường. Việc đào bới làm thay đổi địa hình, gây xói mòn, sụt lún và mất cân bằng hệ sinh thái. Khi mưa lớn, những khu vực bị lấy đất dễ bị ngập úng hoặc rửa trôi, làm gia tăng nguy cơ thiên tai cục bộ. Năm 2025 UBND xã Vĩnh Hồng (Hải Phòng) đã phát hiện ông Trần Văn Ngọc, thôn Phục Lễ tập kết, bán đất mặt ruộng trái phép, khối lượng đất tập kết là 400 m3 có giá trị 50-70 triệu đồng.

Xác định đây là hành vi, tàng trữ, vận chuyển, tiêu thụ khoáng sản bất hợp pháp. Ngày 4/4, UBND huyện Bình Giang đã căn cứ khoản 9, điều 17, Nghị định số 98/2020/NĐ-CP ngày 26/8/2020 của Chính phủ quy định xử phạt vi phạm hành chính trong hoạt động thương mại, sản xuất, buôn bán hàng giả, hàng cấm và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, ra quyết định xử phạt hành vi vi phạm hành chính của ông Trần Văn Ngọc, số tiền 25 triệu đồng và tịch thu toàn bộ số đất đã tập kết tại bãi.

Theo báo cáo ngày 10/4/2026 của Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Vĩnh Long, qua kiểm tra tại các xã Song Phú và Cái Ngang, có 182 hộ liên quan đến hoạt động lấy đất mặt ruộng với tổng diện tích 112,1 ha. Nguyên nhân được cho là do một số diện tích đất gò sản xuất lúa kém hiệu quả, khó giữ nước, trong khi nhu cầu cải tạo vườn, san lấp ao tại địa phương tăng cao. Tuy nhiên, cơ quan chuyên môn cảnh báo việc khai thác, vận chuyển đất mặt ruộng không đúng quy định có thể làm suy giảm tầng canh tác, ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất và tính bền vững của sản xuất nông nghiệp.

Về mặt kinh tế - xã hội, lợi ích ngắn hạn từ việc bán đất mặt không thể bù đắp cho thiệt hại lâu dài. Người nông dân sau khi bán đất sẽ gặp khó khăn trong việc canh tác, thu nhập bấp bênh, thậm chí phải bỏ ruộng. Điều này ảnh hưởng đến an ninh lương thực và làm gia tăng tình trạng di cư lao động. Nguyên nhân của tình trạng này xuất phát từ nhu cầu đất san lấp phục vụ xây dựng, cùng với nhận thức hạn chế của một bộ phận người dân về giá trị lâu dài của đất nông nghiệp. Bên cạnh đó, công tác quản lý ở một số nơi còn lỏng lẻo, chưa có biện pháp kiểm soát hiệu quả.

Hành vi đào, múc lớp đất mặt của đất trồng lúa để mua bán, vận chuyển đi nơi khác là vi phạm pháp luật. Đây được xem là hành vi hủy hoại đất hoặc tự ý chuyển mục đích sử dụng đất khi chưa được cơ quan có thẩm quyền cho phép. Căn cứ khoản 2, Điều 14 Nghị định 123/2024/NĐ-CP, mức xử phạt đối với cá nhân được áp dụng theo diện tích vi phạm, thấp nhất từ 2 triệu đồng và cao nhất đến 200 triệu đồng. Ngoài xử phạt tiền, người vi phạm còn bị buộc khôi phục lại tình trạng ban đầu của đất. Đối với tổ chức vi phạm, mức phạt gấp đôi cá nhân, có thể lên đến 400 triệu đồng.

Để khắc phục, cần tăng cường tuyên truyền nâng cao nhận thức cho người dân về vai trò của đất canh tác. Chính quyền địa phương cần siết chặt quản lý, xử lý nghiêm các trường hợp khai thác trái phép. Đồng thời, cần có chính sách hỗ trợ nông dân phát triển sản xuất bền vững, giúp họ ổn định thu nhập mà không phải đánh đổi tài nguyên đất.

Bảo vệ đất mặt ruộng không chỉ là bảo vệ sinh kế của người nông dân, mà còn là bảo vệ tương lai của nền nông nghiệp và môi trường sống. Việc siết chặt quản lý từ cơ sở được xem là giải pháp then chốt nhằm ngăn chặn tình trạng khai thác đất mặt ruộng trái phép, góp phần bảo vệ tài nguyên đất và duy trì năng lực sản xuất nông nghiệp bền vững./.