Nông nghiệp hữu cơ: Cần tiêu chuẩn rõ, tránh cách gọi mơ hồ

Hình ảnh minh hoạ

Khi cách gọi tạo ra khoảng mờ

Một vườn rau tăng sử dụng phân chuồng, một vùng chè giảm thuốc bảo vệ thực vật hoặc một trang trại áp dụng chế phẩm sinh học đều có thể là những thay đổi tích cực. Tuy nhiên, mỗi thay đổi mới phản ánh một phần của quá trình sản xuất, chưa đủ để xác nhận toàn bộ hệ thống đáp ứng tiêu chuẩn hữu cơ.

Nếu cùng được giới thiệu bằng cụm từ “theo hướng hữu cơ”, những mô hình có mức độ thực hiện rất khác nhau dễ bị đặt chung trong một nhóm. Người đọc khó biết cơ sở mới thay thế một loại vật tư, đã xây dựng quy trình quản lý hay đang thực hiện chuyển đổi theo một tiêu chuẩn cụ thể.

Khoảng mờ ấy ảnh hưởng trực tiếp đến người mua. Một lời giới thiệu về định hướng sản xuất có thể bị hiểu thành cam kết chất lượng đối với sản phẩm đang bán. Trong khi đó, người tiêu dùng cần thông tin đủ rõ để phân biệt sản phẩm đã được chứng nhận với sản phẩm chưa có căn cứ xác nhận.

Vấn đề không nằm ở việc phủ nhận những bước cải tiến của người nông dân. Điều cần thiết là mô tả đúng những gì đã làm, tránh để một cách gọi chung chung thay thế cho bằng chứng.

Giảm đầu vào chưa đồng nghĩa với sản xuất hữu cơ

Nông nghiệp hữu cơ là cách quản lý một hệ thống sản xuất. Việc sử dụng phân bón hữu cơ chỉ là một nội dung trong hệ thống đó.

Vùng sản xuất còn phải được xem xét về điều kiện đất, nước, nguồn giống, vật tư đầu vào, biện pháp quản lý dịch hại, nguy cơ nhiễm từ bên ngoài và khả năng truy xuất. Những yêu cầu liên quan tiếp tục được duy trì trong thu hoạch, sơ chế, bảo quản và các công đoạn thuộc phạm vi chứng nhận.

Một vườn chè sử dụng phân hữu cơ vẫn cần kiểm soát các vật tư khác và nguy cơ thuốc bảo vệ thực vật phát tán từ khu vực lân cận. Một cơ sở chăn nuôi dùng thức ăn tự phối trộn cũng chưa đương nhiên đáp ứng yêu cầu hữu cơ về nguồn nguyên liệu, chăm sóc và quản lý đàn.

Tương tự, vật tư mang tên “sinh học” hoặc “hữu cơ” không tự động được phép sử dụng trong mọi hệ thống chứng nhận. Người sản xuất cần đối chiếu thành phần, điều kiện sử dụng và tiêu chuẩn áp dụng.

Tại Việt Nam, Nghị định số 109/2018/NĐ-CP ngày 29/8/2018 quy định về sản xuất, chứng nhận, ghi nhãn, truy xuất nguồn gốc và kinh doanh sản phẩm nông nghiệp hữu cơ. Khung quản lý này cho thấy việc giới thiệu sản phẩm cần gắn với yêu cầu xác định, thay vì chỉ dựa vào nhận xét của cơ sở sản xuất.

Chứng nhận là một căn cứ quan trọng, nhưng trách nhiệm không kết thúc khi giấy chứng nhận được cấp. Cơ sở còn phải duy trì việc tuân thủ, lưu hồ sơ và đáp ứng hoạt động giám sát theo yêu cầu.

Gọi đúng từng bước chuyển đổi

Không phải cơ sở nào cũng có thể chuyển đổi ngay sang sản xuất hữu cơ. Người dân cần thời gian, vốn, kỹ thuật và đầu ra phù hợp. Chính vì vậy, quá trình từng bước càng cần được mô tả cụ thể.

Nếu mô hình mới giảm phân bón hoặc thuốc bảo vệ thực vật, nên nêu rõ loại vật tư, biện pháp thực hiện và kết quả theo dõi. Nếu áp dụng phân ủ, che phủ đất, quản lý dịch hại tổng hợp, hãy gọi đúng tên những kỹ thuật đó.

Với cách diễn đạt “sản xuất theo phương pháp hữu cơ”, nội dung giới thiệu vẫn cần làm rõ phương pháp nào đã được áp dụng và tình trạng chứng nhận. Đây không phải cách thay một cụm từ mơ hồ bằng một cụm từ khác để người mua tiếp tục hiểu sai.

Đối với cơ sở đang chuyển đổi sang hữu cơ, cần xác định tiêu chuẩn lựa chọn, phạm vi chuyển đổi, thời điểm bắt đầu và hồ sơ theo dõi. Không nên gọi mọi hoạt động giảm hóa chất là “giai đoạn chuyển đổi” nếu chưa có căn cứ tương ứng.

Khi giới thiệu sản phẩm đã được chứng nhận, thông tin cần thể hiện đúng tên sản phẩm, cơ sở, tiêu chuẩn, phạm vi và hiệu lực chứng nhận. Chứng nhận của một vùng trồng hoặc một dòng hàng không thể được suy rộng cho toàn bộ sản phẩm của doanh nghiệp.

Cách phân định rõ ràng vừa ghi nhận nỗ lực của người sản xuất, vừa giúp người tiêu dùng lựa chọn có cơ sở.

Minh bạch để bảo vệ người làm thật

Doanh nghiệp, hợp tác xã theo đuổi hữu cơ phải đầu tư cho quản lý vùng nguyên liệu, kiểm soát đầu vào, ghi chép, đánh giá và duy trì chứng nhận. Những khoản đầu tư này cần được thị trường nhận diện đúng.

Nếu sản phẩm chưa đáp ứng tiêu chuẩn được giới thiệu gần giống sản phẩm đã chứng nhận, người mua khó phân biệt, còn đơn vị làm bài bản khó giải thích giá trị khác biệt. Vì vậy, minh bạch ngôn ngữ cũng là một phần của cạnh tranh công bằng.

Báo chí và các kênh truyền thông có trách nhiệm trong quá trình này. Khi tiếp nhận thông tin về một “mô hình hữu cơ”, người viết cần hỏi rõ tiêu chuẩn áp dụng, tình trạng chứng nhận và phạm vi sản xuất. Khi chưa có hồ sơ, bài viết nên mô tả những biện pháp thực tế, không tự nâng thành khẳng định về chất lượng.

Đối với chương trình hỗ trợ, cần gắn mục tiêu chuyển đổi với những công việc có thể theo dõi: đánh giá điều kiện vùng trồng, tập huấn, quản lý vật tư, xây dựng hồ sơ, tổ chức liên kết và chuẩn bị chứng nhận. Bộ tiêu chuẩn TCVN 11041 là một trong những căn cứ kỹ thuật để các chủ thể tìm hiểu yêu cầu phù hợp với lĩnh vực sản xuất.

Tuy nhiên, không phải mọi mô hình nông nghiệp đều bắt buộc lựa chọn hữu cơ. Sản xuất an toàn, sinh thái hay giảm phát thải đều có giá trị khi được thực hiện đúng và công bố trung thực. Điều quan trọng là lựa chọn phù hợp với điều kiện sản xuất và thị trường, thay vì sử dụng danh xưng hữu cơ để làm tăng sức hấp dẫn.

Phát triển hữu cơ có thể bắt đầu bằng những bước nhỏ. Nhưng mỗi bước cần có nội dung rõ ràng, mỗi tuyên bố cần có căn cứ. Gọi đúng phương thức sản xuất là cách tôn trọng công sức người nông dân, bảo vệ người tiêu dùng và xây dựng niềm tin lâu dài cho nông nghiệp hữu cơ Việt Nam.