Xây dựng hệ thống lương thực, thực phẩm bền vững - Kỳ 1: Từ bàn ăn nhìn ra cả hệ thống

Từ đồng ruộng đến bàn ăn – hành trình kết nối các mắt xích trong hệ thống lương thực, thực phẩm, bảo đảm nguồn thực phẩm đa dạng, an toàn và chất lượng cho người tiêu dùng.

Từ một bữa cơm nhìn ra cả hệ thống

Hãy bắt đầu bằng một bữa cơm. Trên bàn có thể là một bát cơm trắng, một đĩa rau xanh và một món cá hoặc thịt. Đó là những thực phẩm rất đỗi quen thuộc, đến mức chúng ta thường ít khi đặt câu hỏi: chúng đã được tạo ra như thế nào và phải trải qua bao nhiêu công đoạn trước khi đến với gia đình?

Hạt gạo trong bát cơm bắt đầu từ một thửa ruộng. Từ khâu làm đất, chọn giống, gieo cấy, chăm sóc đến thu hoạch, hạt lúa gắn với đất, nước, lao động, kỹ thuật và điều kiện thời tiết. Sau khi rời khỏi đồng ruộng, lúa lại bước vào một hành trình khác với thu mua, bảo quản, xay xát, đóng gói, vận chuyển và phân phối trước khi đến chợ, siêu thị hay bữa cơm gia đình.

Một bó rau cũng có hành trình tương tự. Một con cá lại có thêm câu chuyện của nguồn nước, con giống, thức ăn, kỹ thuật nuôi hoặc khai thác, bảo quản và vận chuyển. Như vậy, thứ chúng ta nhìn thấy trên bàn ăn thực chất chỉ là phần cuối của một hệ thống rộng lớn.

Sổ tay "Nâng cao năng lực chuyển đổi hệ thống lương thực thực phẩm minh bạch, trách nhiệm và bền vững tại Việt Nam" do Trung tâm Tư vấn Chính sách nông nghiệp - Viện Chiến lược, Chính sách nông nghiệp và môi trường xuất bản, xác định hệ thống lương thực - thực phẩm (LTTP) bao gồm toàn bộ các hoạt động từ sản xuất, chế biến, bảo quản, phân phối đến tiêu dùng; đồng thời chịu tác động của chính sách, thị trường, công nghệ, tài nguyên thiên nhiên, biến đổi khí hậu và nhiều yếu tố kinh tế - xã hội khác.

Bởi vậy, nếu chỉ nhìn vào sản phẩm cuối cùng, chúng ta sẽ khó hiểu được đầy đủ giá trị cũng như những vấn đề đang tồn tại phía sau nó. Muốn hiểu một bữa ăn, phải nhìn ngược lại cả hành trình mà thực phẩm đã đi qua.

Trong hành trình ấy, người nông dân là người trực tiếp tạo ra sản phẩm, nhưng họ không thể tự mình quyết định tất cả. Hợp tác xã có thể giúp tổ chức và liên kết sản xuất; doanh nghiệp tham gia đầu tư, chế biến, phân phối và phát triển thị trường; nhà khoa học cung cấp tri thức, công nghệ và giải pháp; cơ quan quản lý xây dựng chính sách, tiêu chuẩn và cơ chế giám sát. Cùng với đó là hệ thống bán lẻ, logistics, tài chính, công nghệ, đào tạo và nhiều dịch vụ khác giúp các mắt xích của chuỗi kết nối với nhau.

Và ở điểm cuối của hành trình ấy là người tiêu dùng. Nhưng nói người tiêu dùng đứng ở “điểm cuối” không có nghĩa họ là người thụ động. Ngược lại, chính lựa chọn của người tiêu dùng có thể tạo ra những tín hiệu quan trọng cho toàn hệ thống. Khi người dân quan tâm hơn đến nguồn gốc, chất lượng, an toàn thực phẩm, dinh dưỡng và tác động môi trường, thị trường sẽ dần tạo ra sức ép để những chủ thể phía trước thay đổi cách sản xuất, chế biến và phân phối.

Một lựa chọn của người tiêu dùng có thể rất nhỏ, nhưng hàng triệu lựa chọn giống nhau sẽ tạo thành một xu hướng thị trường.

Đó là lý do sổ tay nhấn mạnh rằng hành vi tiêu dùng có thể định hướng hoạt động sản xuất, chế biến, phân phối và quản trị chuỗi cung ứng. Khi người tiêu dùng ưu tiên những sản phẩm an toàn, có thông tin rõ ràng và được sản xuất có trách nhiệm, những chủ thể khác trong hệ thống cũng có thêm động lực để điều chỉnh.

Nhìn từ góc độ đó, một bữa ăn không còn chỉ là câu chuyện của một gia đình. Nó phản ánh cách xã hội đang tổ chức sản xuất, lưu thông, phân phối và tiêu dùng thực phẩm.

Quy mô của hệ thống ấy rất lớn. Năm 2025, Việt Nam sản xuất khoảng 47,9 triệu tấn lương thực có hạt, trong đó sản lượng lúa khoảng 43,5 triệu tấn; sản lượng rau các loại đạt khoảng 19,6 triệu tấn; tổng sản lượng thủy sản đạt gần 9,95 triệu tấn.

Những con số ấy cho thấy phía sau mỗi bữa ăn của người Việt là một hệ thống sản xuất và cung ứng có quy mô rất lớn, liên quan trực tiếp đến sinh kế của hàng triệu người và đến việc sử dụng một lượng lớn đất đai, nguồn nước, năng lượng và các nguồn lực xã hội.

Nhưng quy mô sản xuất lớn mới chỉ cho chúng ta biết một phần câu chuyện. Điều quan trọng hơn là hệ thống ấy đang đáp ứng nhu cầu của con người như thế nào.

Từ “đủ ăn” đến an ninh lương thực và dinh dưỡng

Một xã hội trước hết phải có đủ thực phẩm để đáp ứng nhu cầu của người dân. Nhưng “có thực phẩm” chưa đồng nghĩa với việc mọi người đều được bảo đảm an ninh lương thực.

An ninh lương thực còn liên quan đến khả năng tiếp cận, khả năng sử dụng và tính ổn định của nguồn thực phẩm. Thực phẩm không chỉ cần đủ về số lượng mà còn phải an toàn, có giá trị dinh dưỡng và có khả năng tiếp cận về kinh tế cũng như vật chất.

Điều đó khiến cách nhìn về hệ thống LTTP trở nên rộng hơn rất nhiều. Chúng ta không thể chỉ hỏi mỗi năm sản xuất được bao nhiêu tấn lương thực, thực phẩm, mà còn phải hỏi người dân có tiếp cận được thực phẩm hay không; thực phẩm có an toàn và bổ dưỡng không; nguồn cung có ổn định không; người sản xuất có thu nhập đủ để duy trì sản xuất không; đất và nước có được bảo vệ không; môi trường có bị tổn hại không và hệ thống có đủ sức chống chịu trước thiên tai, dịch bệnh hay những biến động của thị trường hay không.

Khi đặt những câu hỏi đó cạnh nhau, chúng ta bắt đầu nhìn thấy những mối liên hệ vốn thường bị che khuất. Một người nông dân có thể sản xuất rất tốt nhưng vẫn gặp khó khăn nếu không có thị trường ổn định. Một doanh nghiệp có thể có thị trường nhưng lại thiếu vùng nguyên liệu phù hợp. Một sản phẩm có chất lượng cao nhưng vẫn có thể mất giá trị nếu khâu bảo quản, vận chuyển hoặc chế biến không đáp ứng yêu cầu. Trong khi đó, một người tiêu dùng muốn lựa chọn thực phẩm an toàn cũng có thể gặp khó nếu thông tin trên thị trường chưa đầy đủ và minh bạch.

Những vấn đề ấy không nằm riêng ở người sản xuất, doanh nghiệp hay người tiêu dùng. Chúng nằm giữa các mối quan hệ của cả hệ thống.

Vì vậy, chuyển đổi hệ thống LTTP không đơn giản là yêu cầu từng chủ thể “làm tốt phần việc của mình”. Quan trọng hơn là phải làm cho các chủ thể kết nối với nhau tốt hơn, chia sẻ thông tin đầy đủ hơn và cùng chịu trách nhiệm về những kết quả mà hệ thống tạo ra.

Đây cũng là lý do sổ tay đặt trọng tâm vào việc nhận diện các tác nhân, các mối liên kết và những dòng chảy về sản phẩm, thông tin, tài chính cũng như quyền ra quyết định trong hệ thống.

Khi đã nhìn được toàn bộ bức tranh, câu hỏi tiếp theo tự nhiên xuất hiện: nếu hệ thống có nhiều mắt xích như vậy thì vấn đề đang nằm ở đâu? Vì sao có những nơi sản xuất tốt nhưng giá trị chưa được tạo ra tương xứng? Vì sao có sản phẩm nhưng chuỗi cung ứng vẫn chưa hiệu quả? Và đâu là những điểm có thể tạo ra thay đổi lớn nhất?

Muốn tìm câu trả lời, chúng ta phải rời bàn ăn để trở lại nơi thực phẩm bắt đầu hành trình của mình - từ cánh đồng đến thị trường.